داوری در قرارداد چیست؟
داوری در قرارداد به روشی حقوقی و جایگزین برای حلوفصل اختلافات اشاره دارد که در آن طرفین یک قرارداد، بهجای مراجعه مستقیم به دادگاه، حل اختلافات احتمالی خود را به یک شخص یا نهاد بیطرف به نام «داور» واگذار میکنند. این روش به دلیل سرعت، هزینه پایینتر و تخصصیتر بودن، در بسیاری از قراردادها بهویژه در حوزه املاک، ساختوساز، مشارکت و پیمانکاری بهصورت گسترده مورد استفاده قرار میگیرد.
در قراردادهایی که طرفین توافق کردهاند هرگونه اختلاف ناشی از اجرای قرارداد یا تفسیر بندهای آن از طریق داوری حل شود، اصطلاحاً میگویند «شرط داوری» در قرارداد درج شده است. شرط داوری در قرارداد میتواند بهصورت مستقل یا بهعنوان یکی از بندهای اصلی در متن قرارداد گنجانده شود. نمونه این نوع قراردادها شامل داوری در قرارداد مشارکت، داوری در قرارداد پیش فروش ساختمان، داوری در قرارداد اجاره و حتی داوری در قرارداد کار است.
نکته مهم در اعتبار این شرط آن است که طرفین باید در زمان امضای قرارداد بهصراحت داوری را بهعنوان روش حل اختلاف پذیرفته باشند. این شرط طبق ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی دارای اعتبار است و تا زمانی که توسط طرفین یا طبق قانون لغو نشده باشد، طرفین مکلف به مراجعه به داور خواهند بود.
داوری در قراردادها ممکن است بهصورت نهادی (مثلاً مراجعه به مرکز داوری اتاق بازرگانی) یا فردی (مثلاً انتخاب یک شخص حقیقی متخصص) انجام شود. انتخاب صحیح داور، نحوه تنظیم متن داوری، و حتی شرایط فسخ یا حذف شرط داوری در قرارداد موضوعاتی هستند که باید با دقت بالا انجام شوند تا در آینده موجب بطلان یا بیاثر شدن این بند نشوند. با توجه به اهمیت این موضوع، در بخشهای بعدی به بررسی دقیقتر انواع شرط داوری در قرارداد و کاربرد آن در قراردادهای خاص مانند مشارکت، کار و پیمانکاری خواهیم پرداخت.
برای حل دعاوی مربوط به موضوع داوری و حل مشکلات حقوقی و قانونی در این زمین بهترین کار کمک گرفتن و همکاری با یک وکیل ملکی متخصص است. دادملک بهترین وکلای ملکی را در سراسر ایران به افراد معرفی میکند.
شرط داوری در قرارداد
شرط داوری در قرارداد یکی از مهمترین ابزارهای پیشگیرانه برای مدیریت اختلافات احتمالی میان طرفین قرارداد است. این شرط به طرفین امکان میدهد که پیشاپیش توافق کنند در صورت بروز اختلاف، موضوع را به داور ارجاع دهند. درج این شرط میتواند از روندهای طولانی و پرهزینه دادرسی جلوگیری کند و مسیر رسیدگی را تخصصیتر، سریعتر و در محیطی غیررسمیتر فراهم آورد.
برای اینکه شرط داوری در قراردادها از نظر حقوقی معتبر باشد، باید بهصورت صریح، روشن و قابل اجرا در متن قرارداد قید شود. همچنین داور یا نحوه انتخاب او باید بهطور دقیق مشخص شده باشد. اگر این شرط کلی و مبهم باشد یا انتخاب داور بهدرستی پیشبینی نشده باشد، احتمال بیاعتباری آن در دادگاه وجود دارد.
شرط داوری ممکن است به صورت جداگانه یا در متن اصلی قرارداد گنجانده شود. بسیاری از وکلا توصیه میکنند از نمونه شرط داوری در قراردادهای معتبر و آزموده شده استفاده شود تا از ایرادات شکلی و ماهوی جلوگیری شود. این شرط در قراردادهای متعددی کاربرد دارد مانند داوری در قرارداد مشارکت در ساخت، داوری در قرارداد اجاره، داوری در قرارداد پیمانکاری و حتی داوری در قرارداد وکالت. در نظر داشته باشید که حذف شرط داوری در قرارداد بعد از امضای آن، تنها در صورتی امکانپذیر است که هر دو طرف بهصورت توافقی آن را حذف یا بیاثر کنند. در غیر این صورت، طرفی که قصد مراجعه به دادگاه را دارد ممکن است با قرار عدم استماع دعوی مواجه شود.
یکی از موضوعات مهم در این زمینه، رأی وحدت رویه در مورد شرط داوری است که تأکید دارد در صورت وجود شرط داوری معتبر، دادگاهها باید از ورود به ماهیت دعوا خودداری کنند و اختلاف را به داوری ارجاع دهند. در بخشهای بعدی، به بررسی نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت و تحلیل داوری در حوزههایی مانند قرارداد کار، پیشفروش و پیمانکاری خواهیم پرداخت.
نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت
داوری در قرارداد مشارکت از مهمترین بخشهایی است که میتواند روند همکاری بین طرفین را تسهیل کرده و از ایجاد اختلافات گسترده در آینده جلوگیری کند. شرط داوری به طرفین این امکان را میدهد که در صورت بروز اختلاف، بهجای مراجعه به دادگاه، موضوع را به یک یا چند داور متخصص بسپارند.
در قراردادهای مشارکت در ساخت، که اغلب بین مالک زمین و سازنده منعقد میشود، درج نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت اهمیت زیادی دارد. بهطور معمول، اختلافاتی مانند نحوه پرداخت سهم، زمانبندی پروژه، کیفیت ساخت، تأخیر در انجام تعهدات و سایر مسائل مالی و اجرایی در این نوع قراردادها رخ میدهد. با پیشبینی شرط داوری، طرفین میتوانند این اختلافات را در محیطی تخصصی، محرمانه و سریعتر از دادگاه حلوفصل کنند.
یک نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت ممکن است به این شکل باشد:
(( در صورت بروز هرگونه اختلاف ناشی از تفسیر یا اجرای مفاد این قرارداد، موضوع به داوری آقای/خانم [نام داور] ارجاع خواهد شد و رأی داور برای طرفین لازمالاجراست. در صورت عدم توافق در انتخاب داور، هر یک از طرفین یک داور معرفی میکنند و داوران منتخب، داور سوم را تعیین مینمایند. ))
این شرط باید بهطور دقیق و شفاف نوشته شود و بهتر است داور یا نحوه انتخاب او بهطور مشخص تعیین شود. بسیاری از دعاوی به دلیل ابهام در شرط داوری یا سکوت نسبت به تعیین داور، به نتیجه نمیرسند. همچنین توصیه میشود از مشاوره حقوقی در زمان نگارش یا بازبینی شرط داوری در قرارداد استفاده شود. وکلای متخصص میتوانند با بررسی دقیق متن، از بروز اختلافات آینده جلوگیری کنند. در بخشهای بعدی، موضوعاتی مانند داوری در قرارداد کار، داوری در قرارداد پیشفروش ساختمان و داوری در قرارداد پیمانکاری را بهطور جداگانه بررسی خواهیم کرد.
داوری در قرارداد کار
داوری در قرارداد کار یکی از موضوعات مهم در روابط بین کارگر و کارفرماست که میتواند نقش مهمی در حلوفصل اختلافات شغلی ایفا کند. استفاده از شرط داوری در این نوع قراردادها، هم به نفع کارفرماست و هم به نفع کارگر، بهخصوص زمانی که هدف، حل سریع، کمهزینه و محرمانه اختلافات باشد. در قوانین کار ایران، اصل بر این است که اختلافات میان کارگر و کارفرما ابتدا از طریق مراجع حل اختلاف وزارت کار (هیأتهای تشخیص و حل اختلاف) پیگیری شود. با این حال، در برخی موارد، طرفین تمایل دارند پیش از ورود به فرآیند اداری و قضایی، موضوع اختلاف را از طریق داور یا داورانی بیطرف بررسی کنند.
شرط داوری در قرارداد کار باید با دقت نوشته شود و حتماً به گونهای باشد که حقوق قانونی کارگر تضییع نشود. چرا که طبق رویههای قضایی، اگر شرط داوری به شکلی تنظیم شود که امکان مراجعه کارگر به هیأتهای حل اختلاف را محدود کند یا حق شکایت را از او سلب نماید، ممکن است این شرط باطل تلقی شود.
به عنوان مثال، یک نمونه شرط داوری در قرارداد کار ممکن است به این شکل تنظیم شود:
«در صورت بروز هرگونه اختلاف ناشی از تفسیر، اجرا یا فسخ این قرارداد، موضوع ابتدا به داوری آقای/خانم … ارجاع خواهد شد. رأی داور برای طرفین الزامآور است، مشروط بر اینکه با مقررات قانون کار مغایرت نداشته باشد.»
استفاده از چنین شرطی در قرارداد باید با دقت فراوان انجام شود، زیرا ماده ۷ قانون کار ایران و رویههای دیوان عدالت اداری، اولویت را به حفظ حقوق کارگر دادهاند. همچنین باید توجه داشت که در برخی موارد، حذف شرط داوری در قرارداد کار لازم است، بهویژه اگر مشخص شود که شرط موردنظر با مقررات آمره قانون کار تعارض دارد. در نهایت، بهتر است در زمان انعقاد قرارداد کار، از مشاوره حقوقی استفاده شود تا شرط داوری در چارچوب قانونی و با رعایت توازن حقوقی بین طرفین تنظیم گردد.
اهمیت داوری در قرارداد پیشفروش ساختمان
در معاملات ساختمانی، بهویژه پروژههای پیشفروش واحدهای در حال ساخت، اختلاف میان فروشنده (معمولاً سازنده) و خریدار امری طبیعی و پرتکرار است. مسائل مربوط به تأخیر در تحویل، تغییر نقشه، کیفیت ساخت، یا حتی نحوه پرداخت، از جمله اختلافاتی هستند که میتوانند به دعواهای پیچیده و طولانی بین طرفین تبدیل شوند. در این شرایط، داوری در قرارداد پیشفروش ساختمان به عنوان راهکاری مؤثر برای حل سریع و کمهزینه اختلافات، مورد توجه قرار میگیرد.
جایگاه قانونی شرط داوری در قراردادهای پیشفروش
بر اساس قانون پیشفروش ساختمان مصوب ۱۳۸۹، تنظیم این نوع قراردادها باید مطابق با الزامات خاص و اغلب آمره انجام شود. در عین حال، قانونگذار در صورت رعایت این مقررات، استفاده از شرط داوری در قرارداد پیشفروش را به رسمیت شناخته است. به عبارت دیگر، اگر طرفین قرارداد به صراحت توافق کنند که در صورت بروز اختلاف، موضوع به داوری ارجاع شود، این توافق در مراجع قضایی معتبر تلقی میشود؛ مگر آنکه خلاف قواعد آمره باشد.
نمونهای از شرط داوری در قرارداد پیشفروش
یک شرط داوری ساده و قابل اجرا ممکن است به این شکل درج شود:
«در صورت بروز هرگونه اختلاف ناشی از مفاد این قرارداد، موضوع ابتدا به داوری دو نفر (هر یک از طرفین یک نفر) ارجاع خواهد شد و در صورت عدم توافق، داور مرضیالطرفین تعیین میگردد. رأی داور برای طرفین لازمالاجرا است.»
البته نحوه تنظیم این شرط، نیازمند دقت و دانش حقوقی است؛ زیرا هرگونه ابهام یا ضعف در نگارش میتواند اعتبار آن را زیر سؤال ببرد. بنابراین توصیه میشود حتماً با مشاوره یک وکیل داوری یا متخصص قراردادها صورت گیرد.
چرا داوری در قراردادهای پیشفروش اهمیت بیشتری دارد؟
در قراردادهایی که مبالغ بالا، تعهدات سنگین، یا پروژههای بزرگ مطرح است، داوری در قرارداد مشارکت در ساخت یا پیشفروش ساختمان میتواند از بروز زیانهای جدی و اطاله دادرسی جلوگیری کند. با انتخاب داوری بهعنوان روش حل اختلاف، طرفین از فرآیند پرهزینه و زمانبر دادرسی عمومی در دادگاهها فاصله میگیرند و امکان حل موضوع در محیطی تخصصیتر و کمتنشتر فراهم میشود.
شرط داوری در قرارداد وکالت
شرط داوری در قرارداد وکالت یکی از موضوعات حساس و پرکاربرد در روابط حقوقی میان موکل و وکیل است. قرارداد وکالت، قراردادی است که طی آن یک شخص (موکل) به شخص دیگر (وکیل) اختیار انجام برخی امور را بهصورت رسمی میدهد. در این رابطه، ممکن است به دلایل مختلفی میان طرفین اختلاف ایجاد شود. برای مثال، ممکن است موکل مدعی شود وکیل از حدود اختیارات خود تجاوز کرده یا وکیل مدعی عدم پرداخت حقالوکاله توسط موکل شود. در چنین مواردی، درج شرط داوری در قرارداد میتواند راهکار بسیار مؤثری برای جلوگیری از ورود به دعواهای طولانی قضایی باشد. این شرط معمولاً بدین معناست که هرگونه اختلاف ناشی از اجرای قرارداد، ابتدا به داوری و نه دادگاه ارجاع داده شود. این شیوه به دلیل غیررسمی بودن، سرعت بالاتر و هزینه کمتر، مورد استقبال بسیاری از طرفین قراردادهای حقوقی قرار گرفته است.
در تنظیم نمونه شرط داوری در قرارداد وکالت، باید دقت شود که داور دارای صلاحیت حقوقی مناسب باشد و صراحتاً شیوه انتخاب داور و لازمالاجرا بودن رأی او ذکر شود. برای مثال:
(( کلیه اختلافات ناشی از تفسیر، اجرا یا فسخ این قرارداد، ابتدا از طریق داوری حلوفصل خواهد شد. طرفین داور مرضیالطرفین را معرفی و رأی وی لازمالاجرا خواهد بود. ))
نکته مهم اینکه، اگرچه داوری روشی خصوصی برای حل اختلاف است، اما باید مطابق مقررات آیین دادرسی مدنی تنظیم شود تا رأی داوری معتبر و قابل اجرا باشد. بر اساس ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی، طرفین میتوانند توافق کنند که اختلافات خود را به داوری ارجاع دهند؛ مشروط بر آنکه این توافق صریح و روشن باشد. از سوی دیگر، باید در نظر داشت که در برخی موارد خاص مانند اتهامات کیفری یا امور مربوط به نظم عمومی، حتی اگر شرط داوری در قرارداد وکالت وجود داشته باشد، امکان ارجاع به داوری وجود ندارد. در نهایت، استفاده صحیح از داوری در قرارداد وکالت زمانی اثربخش است که طرفین با آگاهی کامل از حقوق خود، نسبت به درج این شرط در قرارداد اقدام کنند و در صورت لزوم از مشاوره وکلای متخصص بهره بگیرند.
داوری در قرارداد پیمانکاری | راهکاری برای حل سریع اختلافات در پروژهها
در پروژههای عمرانی، ساختمانی یا صنعتی، وجود اختلاف میان کارفرما و پیمانکار امری غیرقابلاجتناب است. پروژههای پیمانکاری معمولاً با حجم بالایی از مسائل فنی، مالی، حقوقی و زمانی همراهاند و همین موضوع، احتمال بروز تعارض و اختلاف را بالا میبرد. به همین دلیل، داوری در قرارداد پیمانکاری به عنوان یکی از راهکارهای جایگزین دادرسی سنتی، در این حوزه اهمیت زیادی دارد.
با درج شرط داوری در قرارداد پیمانکاری، طرفین توافق میکنند که در صورت بروز اختلاف، قبل از مراجعه به مراجع قضایی، موضوع از طریق داوری حلوفصل شود. این روش به کاهش زمان، هزینه، توقف پروژه و کاهش تنشها کمک میکند.
مثال و ساختار حقوقی شرط داوری
در اغلب قراردادهای پیمانکاری (اعم از دولتی یا خصوصی)، یک بند مجزا به داوری اختصاص داده میشود. برای نمونه: «کلیه اختلافات ناشی از اجرای این قرارداد از طریق داوری و طبق ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی حل و فصل خواهد شد. داور مرضیالطرفین ظرف ده روز پس از اعلام اختلاف انتخاب میشود و رأی داور برای طرفین لازمالاجرا است.»
نکته مهم آن است که این شرط باید با دقت و با مشاوره وکیل متخصص نوشته شود. مواردی مانند حدود صلاحیت داور، نحوه انتخاب او، محل و هزینه داوری، مدت زمان رسیدگی و امکان یا عدم امکان اعتراض به رأی داور باید بهصراحت در قرارداد مشخص شوند. در غیر این صورت، نهتنها اختلاف حل نخواهد شد، بلکه خود شرط داوری میتواند به منشأ جدیدی برای تعارض تبدیل شود.
مزایا و ملاحظات مهم داوری در قراردادهای پیمانکاری
نحوه تنظیم قرارداد داوری
نحوه تنظیم قرارداد داوری یکی از اساسیترین مراحل برای تضمین حل و فصل صحیح و مؤثر اختلافات میان طرفین یک قرارداد است. شرط داوری اگر بهدرستی و با دقت در قرارداد گنجانده شود، میتواند از مراجعه به دادگاه، صرف هزینههای گزاف و اتلاف وقت جلوگیری کند. اما اگر بهصورت غیرحرفهای تنظیم شود، خود میتواند منبع جدیدی از اختلاف و ابهام شود. در تنظیم شرط داوری در قرارداد، نخستین نکته، شفافیت و صراحت در متن بند است. بهعنوان مثال، باید مشخص شود که داور چه کسی است، یا داور چگونه انتخاب میشود. برای نمونه :
(( در صورت بروز هرگونه اختلاف، موضوع به داوری آقای … یا در صورت عدم توافق، به انتخاب یک داور مرضیالطرفین ارجاع خواهد شد. ))
همچنین تعیین قلمرو داوری اهمیت زیادی دارد؛ یعنی مشخص شود چه نوع اختلافاتی تحت شمول داوری قرار میگیرد. اگر طرفین نخواهند تمام اختلافات را به داوری ارجاع دهند، میتوانند آن را به برخی موضوعات خاص محدود کنند، مانند اختلافات مالی، تأخیر در اجرا، یا تفسیر قرارداد. در بسیاری از موارد، توصیه میشود برای تنظیم قرارداد داوری یا گنجاندن شرط داوری، از نمونه شرط داوری در قراردادهای معتبر استفاده شود یا حتماً با مشاور حقوقی یا وکیل متخصص مشورت صورت گیرد. استفاده از بندهای استانداردی مانند آنچه در قراردادهای فیدیک (FIDIC) یا نمونه قراردادهای دولتی و نیمهدولتی دیده میشود، میتواند به استاندارد شدن شرایط داوری کمک کند.
مسائل مهم دیگری نیز باید در نحوه تنظیم قرارداد داوری لحاظ شود، از جمله:
- قابلیت اجرای رأی داور؛ اینکه آیا رأی صادره لازمالاجراست یا امکان اعتراض دارد.
- مکان داوری؛ که میتواند محل فیزیکی رسیدگی را مشخص کند.
- زبان داوری؛ بهویژه در قراردادهای بینالمللی اهمیت زیادی دارد.
- نهاد داوری؛ در صورت توافق، امکان ارجاع به مراکز داوری رسمی مانند مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران وجود دارد.
در نهایت باید گفت که یک شرط داوری مؤثر، نهتنها اختلافات را مدیریت میکند، بلکه به روابط بلندمدت و حرفهای میان طرفین قرارداد نیز کمک میکند. بنابراین نحوه تنظیم قرارداد داوری نباید موضوعی فرعی تلقی شود، بلکه نیازمند دقت، تجربه و نگاه حرفهای است.
نتیجهگیری
داوری در قرارداد یکی از روشهای نوین و مؤثر در حلوفصل اختلافات حقوقی است که در سالهای اخیر با استقبال زیادی مواجه شده است، بهویژه در حوزههای تخصصی مانند قراردادهای مشارکت، پیشفروش، اجاره، پیمانکاری و حتی قراردادهای کاری. وجود شرط داوری میتواند روند رسیدگی به اختلافات را سادهتر، سریعتر و کمهزینهتر کند؛ مشروط بر اینکه این شرط به صورت دقیق، شفاف و قانونی در قرارداد درج شود.
همانطور که در طول مقاله اشاره کردیم، شرط داوری در قرارداد به طرفین این امکان را میدهد که بدون نیاز به مراجعه به دادگاه، اختلافات خود را توسط داور منتخب یا نهاد داوری بیطرف و مستقل حلوفصل کنند. این امر بهویژه در قراردادهایی که نیازمند سرعت و تخصص هستند، اهمیت ویژهای دارد. از سوی دیگر، آشنایی با نحوه تنظیم قرارداد داوری و استفاده از نمونه شرط داوری در قراردادهای معتبر، میتواند از بروز ابهامات و اختلافات ثانویه جلوگیری کند.
سوالات متداول (FAQ)
داوری در قرارداد مشارکت چیست و چه کاربردی دارد؟
داوری در قرارداد مشارکت به معنای ارجاع حل اختلافات ناشی از قرارداد مشارکت به داور یا هیئت داوری است تا بدون مراجعه به دادگاه، اختلافات با سرعت و تخصص رسیدگی شود. این روش در قراردادهای مشارکت تجاری یا ساختوساز بسیار کاربردی است و از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری میکند.
نحوه تنظیم شرط داوری در قرارداد چگونه است؟
برای نحوه تنظیم قرارداد داوری باید بندهای مربوط به انتخاب داور، حوزه اختلافات، نحوه اجرای رأی داور، مکان و زبان داوری بهصورت دقیق و شفاف در قرارداد ذکر شود. بهتر است از نمونه شرط داوری در قراردادهای معتبر استفاده شود یا با وکیل متخصص مشورت گردد.
رای وحدت رویه در مورد شرط داوری چیست؟
رای وحدت رویه در مورد شرط داوری، تصمیمی قضایی است که درباره صحت و اعتبار شرط داوری در قراردادها به صورت یکسان در دادگاهها اجرا میشود. این رای به ایجاد هماهنگی در اجرای شرط داوری کمک کرده و از تناقضات حقوقی جلوگیری میکند.
آیا میتوان شرط داوری را در قرارداد کار حذف کرد؟
در برخی موارد، امکان حذف شرط داوری در قرارداد کار وجود دارد؛ اما معمولاً باید با توافق طرفین صورت گیرد. همچنین برخی قوانین کار خاص ممکن است مقررات ویژهای درباره داوری در قراردادهای کاری داشته باشند که باید رعایت شود.
نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت چیست؟
نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت بند یا بندهایی است که به صورت استاندارد و دقیق تنظیم شدهاند و موضوع حل اختلافات مشارکت را به داوری ارجاع میدهند. استفاده از این نمونهها به جلوگیری از ابهامات و اختلافات کمک میکند.
داوری در قرارداد پیش فروش ساختمان چه مزایایی دارد؟
در داوری در قرارداد پیش فروش ساختمان، طرفین میتوانند اختلافات مربوط به تعهدات مالی، تحویل ملک، کیفیت ساخت و سایر موارد را سریعتر و با تخصص بیشتر نسبت به دادگاه حل کنند که موجب صرفهجویی در هزینه و زمان میشود.
داوری در قرارداد اجاره چگونه انجام میشود؟
در داوری در قرارداد اجاره، طرفین میتوانند شرط داوری را برای حل اختلافات مربوط به پرداخت اجارهبها، تخلیه ملک یا مسائل دیگر در قرارداد اجاره درج کنند. این روش امکان رسیدگی سریع و تخصصی را فراهم کرده و از اطاله دادرسی جلوگیری میکند.
رای داوری چگونه قابل اجرا و مورد تأیید است؟
رأی داوری پس از صدور، بهعنوان یک حکم نهایی تلقی میشود و در صورت نیاز میتوان آن را در دادگاه اجرا کرد. اما برای اجرا، باید شرایط قانونی رعایت شده باشد و امکان اعتراض به رأی داوری تنها در موارد محدود و مشخصی وجود دارد.





